Yangın Söndürme Cihazları Karbon dioksit Tüpleri Nedir?

Endüstriyel tesislerde, elektrik panolarında, laboratuvarlarda ve hassas elektronik cihazların bulunduğu ortamlarda en çok tercih edilen söndürme sistemlerinden biri Karbon Dioksit ($CO_2$) gazlı yangın söndürme tüpleridir. "Temiz gaz" (clean agent) sınıfına giren $CO_2$ tüpleri, söndürme sonrasında herhangi bir atık veya kalıntı bırakmaması nedeniyle kritik öneme sahiptir.

1. Karbon Dioksit ($CO_2$) ve Fiziksel Özellikleri

Karbon dioksit, oda sıcaklığında gaz halindeyken yüksek basınç altında sıvılaştırılabilen bir maddedir. Yangın söndürme tüplerinin içerisinde yüksek basınç altında sıvı halde depolanır.

• Kritik Sıcaklık ve Basınç: $CO_2$, oda koşullarında tüp içerisinde yaklaşık 50 - 60 bar basınç altında sıvı-gaz dengesinde bulunur.

• Boşalma Sıcaklığı: Tüp tetiklendiğinde ve $CO_2$ gazı atmosfere yayıldığında ani genleşme (akışkan dinamiği) nedeniyle sıcaklık çok hızlı bir şekilde düşer ve yaklaşık -78.5 °C'ye kadar soğuyarak "kuru buz" (kar tanecikleri) formuna dönüşebilir.

2. İlgili TS EN Normları ve Standartlar

Karbon dioksitli yangın söndürme cihazlarının tasarımı, imalatı, testleri ve basınçlı kap güvenliği ulusal ve uluslararası standartlarla çok katı kurallara bağlanmıştır. Başlıca normlar şunlardır:

• TS EN 3-7 + A1: Taşınabilir yangın söndürme cihazları - Bölüm 7: Özellikler, performans ve deneyler ($CO_2$ cihazlarının performans testleri, yapısal gereklilikleri ve güvenlik tertibatları bu standarda göre yapılır).

• TS EN 3-9: Taşınabilir yangın söndürme cihazları - Bölüm 9: Çelik tüpler için EN 3-7'ye uygun olarak azami müsaade edilen basıncı 30 bar veya daha az olan cihazlar gövde basınç dayanımı gereklilikleri (veya yüksek basınçlı $CO_2$ tüpleri için özel imalat kriterleri).

• EN ISO 9809 (veya eski adıyla EN 1964 serisi): Taşınabilir dikişsiz çelik gaz tüplerinin tasarımı, imalatı ve testleri (en az 250 bar test basıncına dayanıklı dikişsiz çelik çekme tüpler için temel referanstır).

• TS EN 1866 serisi: Tekerlekli (mobil) tip yangın söndürme cihazları (genellikle büyük tonajlı 10 kg, 20 kg veya 30 kg'lık $CO_2$ arabalı sistemler için).

• TPED (Taşınabilir Basınçlı Ekipmanlar Direktifi - 2010/35/AB): $CO_2$ tüplerinin periyodik muayeneleri, hidrostatik testleri ve piyasa arz şartlarını belirler.

3. Yangın Sınıflarına Göre Uygunluk

$CO_2$ tüpleri her yangın sınıfında etkili değildir. Etkin olduğu ve kesinlikle kullanılmaması gereken sınıflar şunlardır:

Yangın Sınıfı

Açıklama

CO2​ Uygunluğu

B Sınıfı

Yanıcı sıvı maddeler (akaryakıt, tiner, boya vb.)

Uygundur. Yüzeyi örterek ve oksijeni kırarak etkilidir.

C Sınıfı

Gaz yangınları (LPG, doğal gaz, asetilen)

Kısmen uygundur / Dikkat edilmelidir. Ancak gaz sızıntısının kaynağı kesilmeden sadece $CO_2$ ile söndürmek patlama riskini artırabilir; bu nedenle öncelik vana kapatılmasıdır.

Elektrikli Cihazlar

Panolar, transformatörler, server odaları

Mükemmel Uygunluk. Elektrik iletkenliği sıfıra yakındır ve cihazlara zarar vermez.

A Sınıfı

Katı maddeler (ahşap, kağıt, kumaş)

Uygun Değildir. $CO_2$ hızla dağıldığı için kor halindeki derin yangınlarda kalıcı etki bırakmaz, yangın yeniden alevlenebilir.

4. Söndürme Mekanizması

$CO_2$ yangına temelde iki fiziksel etkiyle müdahale eder:

1. Boğma Etkisi (Oksijen Konsantrasyonunun Düşürülmesi): Havadaki normal oksijen oranı yaklaşık %21'dir. Ortamdaki oksijen konsantrasyonu %15'in altına düştüğünde çoğu yangın söner. Alevli bölgeye boşaltılan $CO_2$ gazı, havadaki oksijeni ezerek/seyrelterek havayla temasını keser.

2. Soğutma Etkisi: Genleşen gazın yarattığı aşırı düşük sıcaklık (-78.5 °C), yanan malzemenin ısısını düşürerek tutuşma sıcaklığının altına inmesini sağlar.

5. Teknik Özellikler ve Donanım Detayları

• Gövde Yapısı: Yüksek basınç altında çalıştığı için sıradan sac levhalardan üretilemez. Mutlaka dikişsiz çelik çekme tüp (veya yüksek mukavemetli alüminyum alaşım) olmalıdır. Gövde et kalınlığı sac tüplere göre çok daha fazladır.

• Test Basıncı: Genellikle $CO_2$ tüplerinin tasarım patlatma/test basınçları 250 bar veya üzerindedir.

• Lüle (Horn / Hortum Nozulu): $CO_2$ tüplerinde standart hortumların ucunda geniş ağızlı özel bir plastik/kauçuk lüle (horn) bulunur. Bu lüle, gazın kontrollü ve geniş bir açıyla yayılmasını sağlar.

• Donma Riski ve Emniyet: Boşalma sırasında lüle ve metal bağlantı parça sıcaklığı ani olarak çok düşer. Kullanıcının elinin donmasını (soğuk yanığı) önlemek için lülesinde veya tetik mekanizmasında özel yalıtımlı tutamaklar (frost guard) bulunması TS EN standartları gereğince zorunludur.

6. Avantajları ve Dezavantajları

• Avantajları:

  • Atık Bırakmaz: Gaz formunda uçup gittiği için söndürme sonrasında elektronik kartlarda, sunucularda veya gıda ürünlerinde kimyasal kalıntı bırakmaz.

  • İletken Değildir: Elektrik arkı veya kısa devre riskine karşı güvenle canlı elektrik panolarında kullanılabilir.

  • Korozyona Yol Açmaz: Su bazlı veya toz bazlı sistemler gibi metal yüzeylerde paslanma veya tahribat yapmaz.

• Dezavantajları:

  • Ağırlık: Yüksek basınç dayanımı gerektirdiği için tüp çeperleri kalındır; bu nedenle aynı kapasitedeki KKT veya köpüklü tüplere göre fiziksel olarak çok daha ağırdır.

  • Boğulma Riski: Kapalı, dar ve havalandırmasız odalarda (örneğin küçük elektrik odaları) boşaltıldığında ortamdaki oksijen seviyesini hızla düşürerek insanlarda boğulma tehlikesi yaratır (bu tür alanlarda otomatik gazlı söndürme sistemleri ve personel tahliye alarmları bulunmalıdır).

  • Açık Alanda Etkisizlik: Açık havada rüzgar nedeniyle $CO_2$ gazı hemen dağılacağından söndürme verimliliği çok düşer.

Biomer Yangın Tüpü Dolum Tesisi, Yangın Ekipmanları , Yangın Tesisatları Kurulum Montaj ve Danışmanlık Hizmetleri. 

 Müfide İlhan, 6129. Sk. No:61, 33040 Akdeniz/Mersin  +90 324 320 01 10 - 0536 815 36 47